محمد مؤمن بن محمد زمان تنكابني

10

تحفه حكيم مؤمن يا تحفة المؤمنين ( فارسي )

بوده است ) به مانند اين دوران نبوده بلكه تلمذ در خدمت أستاذ به اشكال مختلفه مثل ديدن بيماران ونسخه نويسى وأمثال آنها بوده چنان كه تا يكصد سال قبل ( بلكه تا پنجاه سال قبل ) در كشور ما هنوز اين رويه رايج بوده است بنابراين براي كسى كه مىخواسته چنين كتابي تأليف نمايد جز آنچه در خدمت استادش بايد بياموزد از كتابهاى قدما هم بايد استفاده كامل نمايد واين مطلب از خلال صحائف تحفه وديباچه كتاب به خوبى مشهود مىگردد بدين شكل : " . . وبه جهت اقتصار أسامي قائلين هر اثر را ودواء مجهول الماهية كه در كتب ملاحظه شده در قيد تحرير در نياورده ، ودر ذكر درجات كيفيات آنچه بتجربه وقياس آنست دانسته به همان اكتفا نموده مگر در بعضي كه اشاره به آن لازم بوده ذكر كرده ودريافت زيادتى اين مجموعه بر اختيارات بديعى وساير كتب انصاف ودانش واستقرار پوشيده نخواهد . . " . اما نكته اصلى كه بايد مد نظر داشت آنكه عموم مؤلفات طبي در هر رشته از طب به سبك وسياق تأليف أولى با اضافاتى چند به عمل آمده وتحفه هم يكى از آنهاست با مراعاة چند نكته اساسى كه در تأليف آن به كار رفته است . أول آنكه تقريبا مىتوان گفت پس از كتاب ذخيرهء خوارزمشاهى از دوران خوارزمشاهيان تا دوران شاه سليمان صفوى كتابي بمانند تحفه در زبان پارسى به رشته تحرير در نيامده است . دوم آنكه كتاب تحفه نتيجه‌اى از مطالعات وتجارب شخصي مؤلف واستفاداتش از أغلب كتب تأليفى قبل از وى مىباشد ، چنان كه مؤلف در مقدمه كتب بدان اشاره مىنمايد بدين نحو : " . . . با وجود حدت صائب وذهن ثابت مدتي دراز بر معالجات به دستور أجداد واستادان أمجاد كوشيده ومجربات چندى از آن مخلف گشته خواست كه در سلك جمع وتربيت آورده تا آنچه اين خادم مخاديم نجيب محمد مؤمن حسينى طبيب مجرب يافته واز صاحبان تجربه اقتباس نموده مجموعه سازد بنابراين لازم دانست كه به قدر امكان در تشخيص ادويه با رعايت اختصار پردازد وباعث ديگر آنكه چون مؤلف اختيارات بديعى ( 1 ) بلغت فارسي نوشته ومساهله در تحقيق ادويه وبيان خواصى نموده وعطاران بي بضاعت به آن اكتفا كرده كتب معتبره متروك گشته واز جهت اشتباهات أو أكثر ادويه مؤثره مبدل بعديم الخاصية شده خواست كه به قدر امكان آنچه محققين اين فن تحقيق نموده‌اند وهر چه صاحب اختيارات ذكر ننموده در سلك تحرير آورده

--> ( 1 ) اختيارات بديعى كتابي است در طب فارسي تأليف علي بن حسين الأنصاري مشهور بحاجى زين العطار كه به " اختيارات البديعى في الأدوية المفردة والمركبة " معروف مىباشد تاريخ تاليف آن طبق گفته حاجى خليفه در كشف الظنون سنه 770 هجرى قمري است . اين كتاب شامل دو مقاله است أولى در مفردات ودومى در مركبات است مؤلف يك يك ادويه را به ترتيب حروف تهجى از الف تا ياء با ذكر اينكه آيا حيواني يا نباتى يا معدنى است واز كدام قسمت آنها مؤثر است با بيان خواص آنها واين كه با آنها چه نوع دارو مىسازند ودر چه بيماريها استعمال مىنمايند با ذكر جميع استعمالات شيميائى آن دوران مانند شياف ومرهم وضماد وگرد وحب وقرص وأمثال آنها را به تحرير در آورده است اختيارات بديعى تا به حال چاپ نشده است . مؤلف تحفه حكيم مؤمن در باب كتاب " اختيارات بديعى " عقيدهء خاصي داشته است .